Kasım Erkek Sağlığı Ayı (Movember): Prostat ve Testis Sağlığı İçin Bilmeniz Gerekenler

Kasım ayında erkek sağlığı farkındalığı, dünyanın birçok yerinde bıyık bırakma simgesiyle tanınan “Movember” hareketiyle anılır. Movember Vakfı; prostat kanseri, testis kanseri, ruh sağlığı ve intihar önleme alanlarında araştırma ve programları finanse eden uluslararası bir hayır kuruluşudur.

Bu yazı, kampanyanın üroloji ile ilgili iki başlığını, yani prostat ve testis sağlığını, bilimsel kılavuzlara dayanarak özetler. Kampanya bir farkındalık girişimidir; tıbbi öneriler kampanyadan değil, Avrupa Üroloji Derneği (EAU) gibi kuruluşların kılavuzlarından alınır. Ruh sağlığı ayrı bir uzmanlık alanıdır ve burada ele alınmamıştır.

PSA (prostat spesifik antigen) bir kanser testi değildir. Prostat dokusunun ürettiği bir proteindir ve iyi huylu prostat büyümesinde ya da prostat iltihabında da yükselebilir. Bu nedenle PSA kararı, herkese uygulanan bir tarama değil, hekimle birlikte verilen kişisel bir karardır.

EAU kılavuzuna göre ek bir risk etkeni olmayan erkeklerde erken PSA testi 50 yaşından itibaren gündeme gelebilir. Ailesinde 60 yaşından önce prostat kanseri tanısı almış yakını olan erkeklerde ve Afrika kökenli erkeklerde bu yaş 45, BRCA2 gen değişikliği taşıyanlarda 40 olarak belirtilir.

Kılavuz bu yaklaşımı, konuyla ilgili iyi bilgilendirilmiş ve beklenen yaşam süresi en az 15 yıl olan erkekler için önerir. Şikâyeti olmayan ve yaşam süresi 10-15 yıldan kısa olan erkeklerde PSA ile tarama yapılmamasını da açıkça belirtir. Nedeni, hiçbir zaman sorun çıkarmayacak bir kanserin saptanması (aşırı tanı) ile gereksiz tetkik ve biyopsi riskidir.

PSA’nın yüksek çıkması “kanser var” demek değildir. Şikâyeti olmayan ve muayenesi normal bir erkekte PSA’nın orta düzeyde (3-10 ng/mL) yüksek olması hâlinde ilk adım genellikle testin tekrarıdır; biyopsi kararı için de artık çoğu zaman önce prostat MR’ından yararlanılır.

Ayrıntılı bilgi için sitemizdeki “Prostat Kanseri: Belirtiler ve Tedavi Seçenekleri” yazısına bakabilirsiniz.

İdrar akımında zayıflama, sık idrara çıkma ve geceleri uyanma çoğunlukla iyi huylu prostat büyümesine bağlıdır ve kansere özgü değildir. Buna karşılık idrarda veya menide kan, yeni başlayan ve geçmeyen kemik ağrısı ya da açıklanamayan kilo kaybı hekim tarafından gecikmeden değerlendirilmelidir. İdrardaki kan ağrısız da olabilir; ağrının olmaması bulguyu önemsiz yapmaz.

EAU kılavuzuna göre testis kanseri yetişkin erkeklerdeki tüm kanserlerin yaklaşık %1’ini, ürolojik tümörlerin yaklaşık %5’ini oluşturur; Batı toplumlarında yılda yüz bin erkekte üç ila on yeni olgu görülür. Hastalar tanı anında çoğunlukla 18-40 yaş arasındadır.

Hastalık sıklıkla ağrısız bir sertlik ya da şişlik olarak ortaya çıkar. Ağrı da görülebilir ve bu durum tanının gecikmesine yol açabilir. Değerlendirmede yüksek çözünürlüklü skrotal ultrason kullanılır; testis kanserinden şüphelenilen erkeklerde iki testisin de ultrasonla incelenmesi önerilir.

Hastaların büyük çoğunluğunda hastalık tedavi edilebilir: EAU kılavuzu, Batı Avrupa’da beş yıllık göreli sağkalımın yaklaşık %95 olduğunu bildirir. Bu oran bir grup ortalamasıdır; hastalığın türüne ve evresine göre kişiden kişiye değişir. Tedavi doğurganlığı etkileyebildiği için, tedaviye başlamadan önce tüm erkeklerle sperm dondurma seçeneği konuşulur.

İlk bulgular epididim iltihabı veya sıvı toplanması gibi başka testis hastalıklarıyla karışabilir. Bu nedenle testisinde şişlik ya da sertlik fark eden kişinin kendi kendine bir tanı koymaya çalışması yerine muayene ve ultrasonla değerlendirilmesi gerekir.

Bu konuda bilimsel görüşler farklılık gösterir ve bunu açıkça söylemek gerekir. Amerikan Önleyici Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), belirtisi olmayan ergen ve yetişkin erkeklerde hem hekim muayenesiyle hem de kendi kendine muayeneyle testis kanseri taraması yapılmamasını önerir (D derecesi, 2011). Gerekçeleri; hastalığın nadir olması, ileri evrede bile tedavi sonuçlarının oldukça iyi olması ve taramanın yararının gösterilememiş olmasıdır.

Aynı belge, testis kanserlerinin çoğunun hastanın kendisi ya da partneri tarafından tesadüfen fark edildiğini de belirtir. Bu iki bilgi birbiriyle çelişmez: düzenli tarama, yararı gösterilmiş bir uygulama değildir; ancak testisinde yeni bir kitle, sertlik ya da büyüme fark eden kişinin bunu ertelemeden hekime göstermesi önemlidir.

Bir istisna vardır: çocukken inmemiş testis nedeniyle tedavi görmüş erkeklerde testis kanseri riski daha yüksektir ve EAU çocuk ürolojisi kılavuzu bu kişilere ergenlik sırasında ve sonrasında takip ile kendi kendine muayene önerir.

Testis torsiyonu (testisin kendi ekseni etrafında dönmesi) kanser değildir, ancak zamanla yarışılan bir acil durumdur. Ani başlayan şiddetli ağrı, özellikle bulantı ve kusmayla birlikteyse bu tabloyu düşündürür. EAU çocuk ürolojisi kılavuzu, testisin kurtarılma olasılığının zamana bağlı olduğunu ve kritik sürenin yaklaşık dört ila altı saat olduğunu belirtir; ultrason gibi tetkikler ameliyatı geciktirmemelidir.

Böyle bir durumda randevu beklemeyin; en yakın acil servise başvurun.

Ailenizde prostat, meme veya yumurtalık kanseri olup olmadığını, kullandığınız ilaçları ve daha önce testis ya da prostat sorunu yaşayıp yaşamadığınızı not alın. Bazı prostat ilaçları PSA değerini etkiler; bu nedenle kullandığınız ilaçları mutlaka söyleyin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tarama ve muayene kararı kişiye özeldir ve hekim değerlendirmesi gerektirir.

Ruh sağlığıyla ilgili bir sıkıntı yaşıyorsanız bir sağlık profesyoneline başvurun. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.